Modern çağın insanı, tarihin belki de en yüksek yaşam standartlarına sahip. Teknoloji gelişti, ulaşım kolaylaştı, imkânlar arttı. Buna rağmen depresyon, kaygı bozuklukları, yalnızlık ve yaşam doyumsuzluğu her geçen gün daha fazla konuşuluyor. Peki, neden?
Belki de cevabı yanlış yerde arıyoruz.
Bugün hâkim kültür, mutluluğu sahip olunanlarla ölçüyor. Daha iyi bir maaş, daha büyük bir ev, daha lüks bir otomobil, daha yeni bir telefon… Başarı; çoğu zaman karakterle değil, tüketim gücüyle tanımlanıyor. İnsanlar farkında olmadan yaşamlarını anlamlı hedeflere değil, sürekli ertelenen yeni kazanımlara göre planlıyor.
Oysa psikoloji alanında son otuz yılda yapılan araştırmalar farklı bir gerçeğe işaret ediyor.
Öz Belirleme Kuramı (Self-Determination Theory) üzerine çalışan Edward Deci ve Richard Ryan, insanın kalıcı iyi oluşunun; maddi kazanımlardan çok aidiyet, anlamlı ilişkiler, özerklik ve yeterlik gibi temel psikolojik ihtiyaçların karşılanmasına bağlı olduğunu ortaya koyuyor. İnsan bu ihtiyaçlardan uzaklaştıkça, boşluğu çoğu zaman tüketimle doldurmaya çalışıyor. Ancak bu çaba, kısa süreli bir haz üretse de uzun vadede kalıcı mutluluk sağlamıyor.
Bilimsel çalışmalar da bunu doğruluyor. Farklı ülkelerde gerçekleştirilen çok sayıda araştırmada, yaşamını büyük ölçüde maddi hedefler üzerine kuran bireylerin depresyon belirtilerinin daha yüksek, kaygı düzeylerinin daha fazla ve yaşam doyumlarının daha düşük olduğu görülüyor. İngiltere'den Kanada'ya, Almanya'dan Güney Kore'ye kadar farklı kültürlerde ulaşılan benzer sonuçlar, bunun yalnızca belirli toplumlara özgü bir durum olmadığını gösteriyor.
Üstelik materyalizmin etkisi yalnızca bireyin ruh sağlığıyla sınırlı kalmıyor.
Araştırmalar, maddi değerlere aşırı önem veren bireylerin sosyal ilişkilerinde de daha fazla sorun yaşadığını ortaya koyuyor. İnsanları sahip olduklarıyla değerlendirmeye başladığımızda güven, samimiyet ve aidiyet zayıflıyor; ilişkiler yüzeyselleşiyor. Oysa insanı psikolojik olarak güçlü kılan en önemli unsur, kurduğu anlamlı bağlardır.
Burada önemli olan nokta şudur: Sorun para kazanmak ya da refah içinde yaşamak değildir. Sorun, maddi kazanımları hayatın merkezine yerleştirmektir. Araç olması gereken değerler amaç hâline geldiğinde, insan sahip oldukları arttıkça kendisini eksik hissetmeye devam eder. Çünkü tüketim kültürü, tatmini değil, sürekli yeni bir ihtiyacı besler.
Bugün çocuklarımıza iyi bir meslek edinmeyi öğretirken; iyi bir insan olmayı, paylaşmayı, üretmeyi, dayanışmayı ve anlamlı ilişkiler kurmayı da aynı ölçüde öğretebilmeliyiz. Aksi hâlde ekonomik olarak zenginleşen, fakat ruhen yoksullaşan bir toplumla karşı karşıya kalmamız kaçınılmazdır.
Belki de yeniden şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir:
Hayatımızın merkezinde gerçekten ne var? Sahip olduklarımız mı, yoksa bizi insan yapan değerler mi?
Modern dünyanın en büyük yanılgısı, mutluluğun satın alınabileceğine inanmasıdır. Oysa bilim bize yıllardır aynı gerçeği hatırlatıyor: Kalıcı mutluluk; tüketmekten değil, anlam üretmekten, bağ kurmaktan ve yaşamı değerlerle inşa etmekten doğar.
